Saaidi: Stokdans uit Opper-Egypte

Aanstaande zondag geef ik een workshop Saaidi met assaya (stok). Iedere keer als ik deze workshop geef, merk ik hoeveel plezier mensen beleven aan deze dansstijl. Saaidi is vrolijk, krachtig en speels, maar er zit ook een prachtige geschiedenis achter. Daarom begin ik mijn workshops altijd met een korte introductie over de cultuur en de achtergrond van deze dans. Als je begrijpt waar de bewegingen vandaan komen, krijgt de dans meteen veel meer betekenis.

Wat betekent Saaidi?

Saaidi verwijst naar de mensen uit Opper-Egypte (Upper Egypt), het gebied langs de Nijl rond Luxor en Aswan. De inwoners van dit gebied worden Sa'idi genoemd en hebben hun eigen dialect, muziek, tradities en danscultuur.

Wanneer we het over "Saaidi" hebben, bedoelen we eigenlijk drie dingen tegelijk:

• de mensen uit Opper-Egypte
• de dansstijl
• het bekende Saaidi-ritme.

Dat maakt deze stijl zo bijzonder: cultuur, muziek en dans zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Een traditie met wortels in het oude Egypte

Wat ik misschien nog wel het meest bijzonder vind aan Saaidi, is dat de oorsprong waarschijnlijk duizenden jaren teruggaat.

Archeologen hebben in Egyptische graven en tempels afbeeldingen gevonden van mannen die met lange stokken tegenover elkaar staan. De oudste bekende voorstellingen dateren uit het Oude Rijk, rond 2500 voor Christus, onder andere bij de piramide van farao Sahure in Abusir. Daar lijken soldaten te worden getraind in drie belangrijke krijgskunsten: boogschieten, worstelen en stokvechten.

Ook in de beroemde graven van Beni Hassan (ca. 1900–1700 v.Chr.) zijn reliëfs gevonden waarop mannen met stokken tegenover elkaar staan. Deze afbeeldingen laten zien dat stokvechten niet alleen een militaire training was, maar later ook een onderdeel werd van feesten en wedstrijden.

Het is bijzonder om te bedenken dat wanneer wij vandaag de dag met een assaya dansen, we een traditie aanraken waarvan de wortels meer dan 4.500 jaar teruggaan. Natuurlijk is de huidige Saaidi-dans niet hetzelfde als de oude krijgskunst, maar ze deelt wel dezelfde culturele oorsprong.

Van Tahtib naar dans

Veel mensen kennen Saaidi vooral vanwege de stok, de assaya. Maar wist je dat deze stokdans oorspronkelijk helemaal geen dans was?

De oorsprong ligt in Tahtib, een eeuwenoude Egyptische krijgskunst waarbij mannen met lange stokken tegen elkaar strijden. Oorspronkelijk diende Tahtib als training en als demonstratie van kracht, behendigheid en respect. Tegenwoordig wordt Tahtib nog steeds uitgevoerd tijdens feesten en festivals in Zuid-Egypte en staat deze traditie op de UNESCO-lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Vanuit deze krijgskunst ontstond later een folkloristische mannendans met de stok. Pas daarna ontwikkelde zich de vrouwelijke podiumversie die wij tegenwoordig in de buikdanswereld kennen.

Saaidi zoals wij die op het podium zien

De Saaidi die wij tijdens buikdansoptredens zien, is een gestileerde theaterversie van de oorspronkelijke volksdans.

De mensen uit Opper-Egypte zijn over het algemeen vrij traditioneel. Vrouwen dansen daar van oudsher niet in het openbaar. Daarom is de vrouwelijke Saaidi zoals wij die kennen vooral ontwikkeld voor het podium.

Toch zijn veel kenmerken van de oorspronkelijke stijl behouden gebleven:

• krachtige, geaarde heupbewegingen
• dansen op platte voeten
• een trotse, zelfverzekerde houding
• speelse interactie met de stok.

Wat ik zo mooi vind aan Saaidi is dat de dans kracht uitstraalt zonder haar vrouwelijkheid te verliezen.

Vrouwelijke of stoere stijl?

Wie verschillende dansers bekijkt, zal zien dat er grote verschillen zijn.

Sommige danseressen kiezen voor een elegante, speelse benadering waarbij de stok bijna een verlengstuk van het lichaam wordt. Anderen maken juist gebruik van spectaculaire worpen, snelle draaibewegingen en acrobatische trucs.

Geen van beide is "meer echt". Het hangt af van de achtergrond van de danser(es), de choreografie en de stijl waarin iemand is opgeleid.

De bekende Reda Troupe, die veel Egyptische volksdansen voor het theater bewerkte, heeft grote invloed gehad op hoe veel buikdanseressen tegenwoordig Saaidi dansen. Daarnaast zijn er moderne interpretaties waarin show en virtuositeit een grotere rol spelen.

Reda Stijl Saaidi

Man/ vrouw saaidi

In deze uitvoering zie je prachtig het verschil tussen de mannelijke en vrouwelijke interpretatie van dezelfde dansstijl.

Hoewel de meeste buikdanseressen met één assaya dansen, bestaan er veel variaties. Er wordt ook gedanst zonder stok, met twee stokken of zelfs met vier stokken tegelijk.

• Top Master Tito Seif – Saidi with 4 Sticks
• Saidi Double Assaya

De muziek: welke instrumenten hoor je in een Saaidi-ensemble?

Nog vóór je de dans ziet, kun je een Saaidi-nummer vaak al herkennen aan de muziek. De klank is krachtig, ritmisch en aards. Dat past perfect bij de geaarde bewegingen van de dans.

Mizmar: Het meest kenmerkende instrument is zonder twijfel de mizmar. Dit houten dubbelriet-blaasinstrument heeft een scherpe, doordringende klank die direct doet denken aan bruiloften en volksfeesten in Opper-Egypte.

Rababa: Een ander typisch instrument uit Opper-Egypte is de rababa (ook wel rebab genoemd). Dit is een traditioneel éénsnarig strijkinstrument met een klankkast die vaak is bespannen met geiten- of schapenhuid. De rababa wordt bespeeld met een strijkstok en heeft een warme, wat rauwe en melancholische klank.

Van oudsher begeleidt de rababa volkszangers en verhalenvertellers. In Opper-Egypte worden op de klanken van de rababa eeuwenoude heldenverhalen, liefdesverhalen en gedichten verteld. Daarmee is het instrument niet alleen een muziekinstrument, maar ook een belangrijk onderdeel van de verteltraditie en de culturele identiteit van de Sa'idi.

Hoewel de rababa minder luid klinkt dan de mizmar en daardoor niet in elk modern dansorkest voorkomt, hoor je hem nog regelmatig in authentieke folkloristische muziek uit Opper-Egypte. De warme, sobere klank vormt een mooi contrast met de uitbundige ritmes van de trommels en de scherpe melodieën van de mizmar.

Tabl Baladi: De tabl baladi is een grote tweezijdige trommel die met stokken wordt bespeeld. Deze vormt de stevige basis van de muziek en speelt ook een belangrijke rol tijdens Tahtib-uitvoeringen.

Darbuka/Tabla: De darbuka zorgt voor de snelle accenten en ritmische variaties en vormt samen met de tabl baladi het ritmische hart van de muziek.

Riq: De riq, een kleine tamboerijn met metalen schellen, geeft extra ritmische accenten en levendigheid.

In moderne Egyptische orkesten worden deze instrumenten vaak aangevuld met onder andere accordeon, ney, qanun, viool en keyboard. Toch blijft de klank van de mizmar hét geluid waardoor je Saaidi meteen herkent.

Het herkenbare Saaidi-ritme

Ook in de muziek herken je deze stijl direct.

Het traditionele Saaidi-ritme klinkt als:

Dum – Tak – Dum Dum – Tak

Juist die twee Dums achter elkaar geven het ritme zijn zware, aardse karakter.

Tijdens mijn workshops oefenen we dit ritme eerst zonder te dansen. We klappen het ritme, luisteren naar de verschillen tussen de dum en de tak en voelen hoe de beweging als vanzelf uit de muziek ontstaat.

Daarna voegen we een typische heel bounce (hielbounce) toe op de twee opeenvolgende dums. Dat is één van de kenmerken waardoor een dans meteen als Saaidi aanvoelt.

Typische kleding in de Saaidi-dans

De kleding vertelt veel over de oorsprong van de dans. Net als de bewegingen is ook de kleding van de podiumversie geïnspireerd op de traditionele klederdracht uit Opper-Egypte, maar aangepast voor het theater.

Traditionele kleding van mannen

Mannen dragen van oudsher een galabeya: een lange, losse tuniek die prettig draagt in het warme klimaat. Vaak wordt deze gecombineerd met een tulband of hoofddoek en een brede sjaal om de taille.

Bij een Tahtib-demonstratie of folkloristische Saaidi-dans ligt de nadruk op techniek, trots en uitstraling, niet op uitbundige versiering.

Traditionele kleding van vrouwen

Ook vrouwen dragen traditioneel een lange galabeya, meestal van katoen en vaak versierd met kleurrijk borduurwerk. Afhankelijk van de regio en gelegenheid wordt daarbij een hoofddoek gedragen.

Omdat vrouwen van oudsher niet in het openbaar dansten, bestaat er eigenlijk geen traditioneel Saaidi-danskostuum voor vrouwen.

De moderne podiumversie

Voor het theater ontwikkelden choreografen, waaronder Mahmoud Reda en Farida Fahmy van de Reda Troupe, een kostuum dat geïnspireerd is op de traditionele galabeya. Je ziet tegenwoordig verschillende stijlen:

• een nauwsluitende Saaidi-jurk met splitten en rijk borduurwerk
• een folkloristische galabeya, versierd met borduursels, pailletten of rijen muntjes.

De muntjes geven niet alleen een mooie uitstraling, maar zorgen tijdens het dansen ook voor een vrolijk klingelend geluid. Bij deze galabeya hoort vaak een hoofdsluier of hoofddoek, waardoor de landelijke uitstraling van de dans behouden blijft. Veel danseressen dragen daarnaast een heupgordel om de heupbewegingen extra te accentueren.

Het is goed om te weten dat deze kostuums geen letterlijke kopieën zijn van de dagelijkse kleding uit Opper-Egypte. Ze zijn speciaal ontworpen voor het podium. Muntjes, glanzende stoffen, borduurwerk en pailletten zijn toegevoegd om de bewegingen beter zichtbaar te maken onder het theaterlicht. Zo vormt het moderne Saaidi-kostuum een mooie brug tussen de Egyptische traditie en de wereld van de podiumdans.

De assaya

Bij de vrouwelijke podiumversie hoort natuurlijk de assaya: de lichte bamboestok waarmee wordt gedraaid, gezwaaid, gebalanceerd en gespeeld.

Traditioneel was dit een eenvoudige wandelstok. Tegenwoordig gebruiken veel danseressen lichte dansstokken, soms versierd met metallic folie of zelfs ledlampjes zodat ze mooi schitteren op het podium.

Persoonlijk dans ik het liefst met een eenvoudige, goed uitgebalanceerde stok. Uiteindelijk gaat het niet om hoe mooi de stok is, maar om hoe je ermee beweegt. De assaya wordt als het ware een verlengstuk van je lichaam.

Waarom ik zo graag Saaidi geef

Van alle folkloristische Egyptische stijlen blijft Saaidi één van mijn favorieten.

Ik houd van de combinatie van kracht en speelsheid. De stok lijkt misschien stoer, maar juist daardoor ontstaat er ruimte voor humor, expressie en contact met de muziek.

Iedere danseres geeft uiteindelijk haar eigen kleur aan deze stijl. De één kiest voor elegantie, de ander voor kracht of juist voor een flinke dosis plezier. En precies dát maakt Saaidi zo leuk om te dansen.

Hopelijk zie ik je binnenkort tijdens een workshop of in één van mijn lessen, zodat je deze prachtige Egyptische stijl zelf kunt ervaren.

Bronnen

• UNESCO – Tahteeb, Stick Game (Immaterieel Cultureel Erfgoed)
• FaridaFahmy.com
• Tahtib.com – historische achtergrond van Tahtib en archeologische vondsten
• AZ-Bellydance - Keti Sharif